İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından hayata geçirilen Taksim Yayalaştırma Projesi, 5 Kasım 2012 tarihinde başladı. Cumhuriyet Caddesi üzerinde bulunan bu alanda, Tarlabaşı-Harbiye yönünde 400 metre, Harbiye-Tarlabaşı yönünde ise 320 metre uzunluğunda tünel olacak.
Taksim Yayalaştırma Projesi ile Taksim Meydanı'ndaki yollar yeraltına alıncak. Trafiğin yer altına alınmasıyla, Taksim 100 bin metrekarelik yayalaşmış bir meydana dönüşecek. 240 gün sürmesi planlanan projenin yaz aylarına kadar tamamlanması planlanıyor. Projede Taksim Cumhuriyet Anıtı aynen korunurken, Gezi Parkı’nın yerine de Topçu Kışlası’nın yeniden inşa edilecek. Projeden en çok şikayet edenler ise bölgenin esnafı. Esnaf ve halk, son zamanlarda projenin yarattığı trafikten şikayetçi. Proje hakkında genel düşünceleri öğrenmek için hem esnafa hemde halka bu konuyla ilgili görüşlerini sorduk.
Şefkat-Der’in seks köleliğine ve kadın seks işçilerinin Türkiye için bir utanç kaynağı olduğuna dikkat çekmek amacıyla yaptığı “Erkek Genelevleri” etkinliği sonrasında derneğe yaklaşık 5 bin erkek, genelevde çalışmak için başvurdu. Fakat Şefkat-Der’in TBMM, Başbakanlık, İçişleri Bakanlığı, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı’na yaptığı çağrılara henüz bir cevap gelmedi.
Şefkat-Der TBMM’ye uzun zamandır, genelevlerin modern köle evleri olduğu, insan hakları ve kadın haklarına, uluslararası sözleşmeler ve anayasadaki ilgili maddelere aykırı olduğunu anlatmaya çalışıyor. Dernek, TBMM tarafından bir kanun çıkararak, genelevlerinin insan haklarına kadın haklarına aykırı olduğunun tescil edilmesine, Türkiye’deki tüm genelevlerdeki kadınların özgürlüklerine kavuşturulmasının çalışmalarını yaptı. Genelevlerinin bir kölelik merkezi olduğunun tescil edilip, tüm genelevlerin kapatılmasını daha önce de çeşitli etkinliklerle duyurup, TBMM’ye çağrıda bulundu. Fakat TBMM bu konuda herhangi bir çalışma yapmadı. Bunun üzerine Şefkat-Der, “Madem kadınların çalıştırıldığı, kölelştirildiği genelevleri normal ve ihtiyaç olarak görüyorsunuz, o halde erkeklerin vesikalandırılıp çalıştırılacağı, kadınların müşteri olarak gideceği erkek genelevleri de açın” talebinde bulundu.
Şefkat-Der Başkanı Hayrettin Bulan, bu konuyu TBMM’ye şu şekilde taşıdı;
“TBMM olarak, eğer kadınların çalıştığı genelevleri normal görüyorsanız, o zaman erkek genelevlerinin de normal olduğunu görmeniz anayasadaki eşitlik ilkeleri ve uluslararası sözleşmelerce de sabittir. Ya kadınların vesikalandırılıp köleleştirilip mal gibi satıldığı genelevlerdeki kadınlardan özür dilenip, vesikaları imha edilip, tazminat ödenerek sosyal haklara kavuşturulacak ya da isteğimizin gerçekleşmesi için gerekirse Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine dahi başvurarak mücadelemize devam edeceğiz. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararıyla, cinsler arasındaki eşitlik ilkesi, kadınların ihtiyacına sunulacak, erkeklerin vesikalı çalıştırılacağı genelevlerin de açılmasına yönelik yaptırım kararı alabilir. Hatta talebimiz AİHM’e giderse böyle bir karar çıkacağı kaçınılmazdır. Eğer açmamakta da direnilirse , devlet çok yüklü tazminatlar ödemeye mecbur kalır! Bu tazminatla da, genelevlerde köle gibi çalıştırılan kadınların özgürleştirilmesi ve sosyal güvencelere kavuşturulmasına yönelik faaliyetlerde bulunacağımızı belirtiriz."
TBMM’nin üç tercih hakkı var
Derneğin yaptığı açıklamaya göre TBMM’nin bu konu üzerinde 3 seçeneği var;
1. Tercih: Devlet, genelevlerin insan hakları kadın hakları ihlali olduğunu kabul edecek, genelevlerdeki hayatı çalınan hayatsız kadınların vesikalarını imha ederek, bu kadınlardan özür dileyip tazminat ödeyip sosyal haklara kavuşturulmasını sağlayacak ve böylelikle cinslerin eşitliği ilkesince “Erkek Genelevleri” de açmasına gerek kalmayacak.
2.Tercih: Kadınların çalıştırıldığı genelevleri bir insan hakları ihlali olarak görmeyip, erkeklerin ihtiyacı var diye bu modern köleliğe devam kararı alacak. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine gelen cinsiyetlerin eşitliği ilkesi gereği kadınların ihtiyacını da görmezden gelmeyin yaptırımına direnecek yine erkek genelevleri açmayacak. AİHM'e gidecek her kadına yüklü tazminatlar ödemeye mecbur kalacak.
3.Tercih: Devlet erkek genelevleri açacak.
20 günde 5 bin başvuru
Şefkat-Der, erkek genelevlerini gündeme getirdiği günden bugüne, erkek genelevinde vesikalı olarak çalışmak için e-posta, telefon ve Facebook üzerinden 5 bine yakın erkek başvurdu. Dernek yetkilileri, erkek genelevlerini açacak mercinin kendileri değil, TBMM olduğunu belirtti. Başvuru yapmak isteyenler Şefkat-Der’e şu gibi soruları yönelttiler;
“İşsizim, çok zor durumdayım, ben de erkek genelevinde çalışabilirmiyim? Bunun için nereye başvurmam gerekiyor?”
“Erkekler de kadınlar gibi vesika mı çıkaracak?”
“Genelevden çıkmak istediğim zaman çıkabiliyor muyum?”
“Erkek genelevinde vizite ücreti ne kadar olur? Patronun payı, devletin vergisi ne kadar olur? Bana ne kadar kalır? Emekli olabilmek için kaç yıl çalışmam gerekir?”
“Erkek genelevinde güvenlik olacak mı? Namus cinayetine maruz kalabilir miyim?”
“Genelev yaşamını bırakmak istediğim zaman rahatça bırakabilir miyim? Genelev mafyasının bir baskısı olur mu?”
“Evli erkekler de genelevde çalışabilir mi?”
“Üniversite öğrencileri de çalışabilecek mi? Eğitim hayatımızda sorun olur mu?
“Vesikalı genelev erkeği olmak çocuklarımın hayatını nasıl etkiler? Çocuklarımın bazı özel mesleklere girmesinde vesikam olumsuz etki yapar mı?
“Erkek genelevleri açılırsa, müşteri olarak yaşlı kadınlarda mı gelecek?”
Çalışma Bakanlığı'nın Çocuk ve Gençlerin Çalıştırılması Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik'te yaptığı değişiklikler tartışma yarattı. Çocukların çalıştırılabilecekleri işler, ağır ve tehlikeli işler eklenerek genişletildi.
Dünyanın geleceği bugünün çocuklarının mutluluğuna, sağlıklı bedensel ve zihinsel gelişimlerine bağlıdır. Çocukların ülke, ırk, cinsiyet, din farkı gözetmeksizin yeterli beslenemediği, eğitim alamadığı bir dünyada adaletten söz edemeyiz.
Köyden kente göç, aile bireylerinin ölümü veya hasta olması, yoksulluk gibi nedenlerle çalışmak zorunda kalan çocukların sayısı hiç de az değil. Onlara her yerde rastlamak mümkün, kimi zaman bir kenara oturmuş melodika çalarken, gelen geçene mendil satarken, berberde saç yıkarken, oto tamircisinde araba yıkarken…
Dünya'da 250 milyon, Türkiye'de ise yaklaşık 1 milyon çocuk işçi bulunuyor. Türkiye'nin de taraflarından olduğu Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin ilk maddesi; erken yaşta reşit olma durumu dışında, her insanın 18 yaşına kadar çocuk olduğudur. Türkiye'de iş mevzuatında, çocuk ve genç işlerin çalışma koşulları ayrı olarak düzenlenir. Bu mevzuata göre; 15 yaşını tamamlamış, ancak 18 yaşını tamamlamamış kişiler genç işçi, 14 yaşını bitirmiş, 15 yaşını doldurmamış ve ilköğretimini tamamlamış kişiler çocuk işçi olarak kabul edilir.
Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılması Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, çocuk işçilerin çalıştırılıcabilecekleri hafif işleri, genç işçilerin çalıştırılabilecekleri işleri ve çocuk ve genç işçilerin çalıştırılamayacakları işleri belirler. Çalışma Bakanlığı'nın Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılması Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik'te yaptığı değişiklikleri 21 Şubat tarihinde Resmi Gazete'de yayımladı. Yapılan değişiklikle, genç işçilerin hangi ağır ve tehlikeli işlerde çalışıp çalışamayacaklarını belirten yönetmelik ortadan kalktı. Genç işçilerin çalıştırılabilecekleri işler, ağır ve tehlikeli işler eklenerek genişletildi. Yönetmelikte yapılan değişiklikler, kaldırılan sınırlamalar yüzünden eleştiriliyor. Özellikle 16-18 yaş arasındaki çocukların pek çok ağır işte çalıştırılabilmelerinin yolunu açıyor.
Türkiye İstatistik Kurumu (TUİK)’nun Çocuk İşgücü Anketi 2012 verilerine göre, Türkiye’de bulunan 15 milyon 277 bin çocuğun 893 bini işçidir. Çalışan çocuk sayısı 6-14 yaş grubunda 292 bin kişi, 15-17 yaş grubunda ise 601 bin kişi. Ekonomik faaliyette çalışan 6-17 yaş grubundaki çocukların istihdam oranı %5,9. Bu yaş grubundaki istihdam oranı 2006 yılı sonuçlarına göre aynı düzeyde kalırken, çalışan çocuk sayısında 3 bin kişilik artış gerçekleşiyor. Çocukların istihdam oranı, 6-14 yaş grubunda %2,6, 15-17 yaş grubunda ise %15,6.Türkiye genelinde 6-17 yaş grubunda istihdam edilen çocukların %44,8’i kentsel, %55,2’si kırsal yerlerde yaşamakta olup, %68,8’i erkek ve %31,2’si ise kız çocuklarından oluşuyor.Çalışan çocukların %49,8’i bir okula devam ederken, %50,2’si okula devam etmiyor. Yaş grupları itibarıyla, 6-14 yaş grubundaki çalışan çocukların %81,8’i, 15-17 yaş grubundaki çalışan çocukların ise %34,3’ü okula devam ediyor.
Çocukların Şirin Babası
Çocuk Vakfı'nın kurucusu ve başkanı Mustafa Ruhi Şirin, ömrünü çocuklara adamış, çocuklar için şiirler, hikâyeler yazan ve radyo programları yapan soyadı gibi "Şirin" bir insan. Kendisi ile çocuk olmanın sıkıntılarını ve kurucusu olduğu vakfın yaptığı faaliyetleri konuştuk.
Dimitri Dafnopatidis
Biraz kendinizden bahseder misiniz?
1955 yılında Trabzon'da doğmuşum. Hep çocuk dünyasında ve çocuk safında yer aldım. 1977'de görev aldığım TRT'de radyo ve televizyon programları gerçekleştirdik arkadaşlarımızla. İstanbul Üniversitesi'nde iletişim alanında dersler verdim. En son 2008'den bu yana Marmara Üniversitesi Türkçe Eğitimi Bölümü'nde Çocuk ve İlkgençlik Edebiyatı dersleri veriyorum. 1990 yılında bir rüyayı gerçekleştirdim.
Neden çocuk ?
Her an yeni bir umudun yani yeni bir çocuğun doğması ve daha da önemlisi dünyada çocuk sorunlarının daha bitmediği için bu yola koyuldum. Çocuk herşeyin başlangıcı, çocuk saflığın ve bilgeliğin temsilcisidir. Dünyada bir sürü sorunun çözümü çocuk ile başlıyor . Mutlu ve sorunsuz çocuk, mutlu ve güzel bir dünya demek.
Kurucusu olduğunuz Çocuk Vakfı'nın amacından biraz bahseder misiniz?
Çocuklarımızın sevgi ortamı içinde büyümelerini temin etmek amacıyla ailenin değerini benimsetici çalışmaları özendirmek. Çocukları toplum gerçeklerinden soyutlamadan, yaşadıkları dünyanın bilincine ulaşmalarına yardımcı olmak.
Kısacası düşüncemiz ve ana hedefimiz bir çocukta bütün çocukları görmektir ve en önemlisi çocuğu hatırlatmış olmaktır.
Dünden bugüne kadar geçen zamanı değerlendirdiğinizde, çocuklar ilgili gelişmeleri nasıl değerlendiriyorsunuz ?
Biz ömrümüz yettiği kadar çalışmlarımıza devam edeceğiz.
Dünya'da ve Türkiye'de çocukla ilgili elbette çeyrek yüzyılda çok şey değişti. Çocukla ilgili değişenler ve değişmeyenler de var. Değişenler, çocukla ilgili bir çok hizmete erişim kolaylaştı. Ama değişmeyen bir gerçek de var; Türkiye'nin çocuk yoksulluğu, çocuk ihmal ve istismarı. Özellikle kanunla itilafa düşmüş olan çocukların sayısında artış, çocuklara karşı işlenen suçlarda artış. Bunları da sadece tespit etmek yerine, çözümüne yönelmek gerekiyor. Çocuğa birinci önceliğin verilmesi bu bakımdan çok önemli. Politika yapıcılar, ne yazık ki çocuklar oy veremediği için, çocukla ilgili sorunları sadece seçim dönemlerinde daha gündemlerine alıyorlar. Eğer bugün çocuğa yönelebilirseniz, bugün çocukla ilgili ortak iyileri çoğaltabilirseniz, geleceğinizden güven duyabilirsiniz.
1. İstanbul Çocuk Kurultayı'nda istenilen sonuçlara ulaşıldı mı ?
Dünya'da ilk kez 9-18 yaş grubu arasından İstanbul'un nerede ise bütün semtlerinden çocukların katılıp bir çocuk meclisi oluşturduk. Bu mecliste yapılan bütün oturum ve etkinliklerin yetişkin ve çocuk delegelerce yönetildiği, en önemlisi çocukların birinci ağızdan tartışabildikleri ve görüşlerini aktarabildikleri bir ortamın sağlandığı ve sonunda 700 sayfalık Çocuk Eylem Planı'nın basıldığı bu kurultaydan maalesef hiçbir sonuç alınamadı. Dönemin valisi, sunduğumuz hiçbir projeyi hayata geçirmedi. Aynı şekilde daha sonra gelen yetkililer de bu kurultayda çıkan kararlar ve çözüm önerileri ile ilgilenmediler. Aradan 13 yıl geçmesine rağmen hala yolladığımız projeler askıda. Daha sonra buna benzer başka kongreler gerçekleştirdiysek bile yine yanıt alamadık. Ama yolumuza kararlılıkla devam ediyoruz.
Peki sonra neler oldu başka çalışmalar da yapabildiniz mi?
Bu kongreden sonra buna benzer yine farklı alanlarda çocuğa yönelik daha nice kongreler yaptık. Anayasa ve Çocuk Ön Komisyonu, Aile ve Çocuk Bakanlığı'nın kurulması, Yasaların Çocuk Haklarına Uyumlu Duruma Getirilmesi için Ön Komisyon, Çocuk Adalet Sistemi Ön Komisyonu, Çocuk Araştırmaları Dergisi'nin yayımlanması, Okuyan Türkiye Projesi Gönüllü Çocuk Avukatlığı çalışmaları gibi. Önümüzde son olarak Çocuk ve Medya Kongresi var. Umarım oradan güzel sonuçlar alırız.
Peki son olarak vermek istediğiniz herhangi bir mesaj var mı ?
Türkiye'de çocuk hakları alanında bilinç ve duyarlılık ortaya çıkması isteniyorsa, çocuk hakları öğretiminin gerçekleşmesi gerekir. Bu da önce yetişkinler tarafından öğrenilmeli ve öğretilmelidir. Yetişkinlere öğretildikten sonra, yetişkinler aracılığıyla çocuğa yansıyacaktır çocuk hakları kültürü. Böylece çocuk hakları davranışa, kültüre ve farkındalığa dönüşecektir. Çocuğun bir birey olarak kabul edilip, devlet tarafından dikkate alınıp, hak temelli bir anlayışın gelişmesi gerektiğidir. Bu yüzden çocuğun görüşünün alınıp değerlendirilmesi gerekir. Çocuğa yönelik, çocuklara özel olarak vurgu yapan bir anayasaya ihtiyacımız var. Çünkü Türkiye demokratikleşmeyi ancak çocuk üzerinden başlatabilir.
Kentsel
dönüşümün amacı; bir kentte varolan çarpık yapılaşmayı ortadan kaldırmak, orada
barınan halkın yaşam koşullarını geliştirmek ve kentin sorunlu olan bölgelerini
iyileştirerek şehre adapte olmasını sağlamaktır. Bu açıdan
bakıldığında kentsel dönüşüm gereklidir. Fakat günümüzde uygulanan kentsel
dönüşümün ardında çeşitli sosyo-ekonomik nedenler ve hükümet politikaları
bulunmaktadır. Bu durum da beraberinde birçok sorunu getirir. Özellikle neoliberal
küreselleşmenin etkisiyle İstanbul’da yapılan ‘soylulaştırma’ çalışmaları; şehirde iyileşme sağlamak yerine, alt sınıf ile üst sınıfın arasındaki farkı daha da
açar. Kent, bir insanın içinde yaşadığı dünyayı istediği şekilde yeniden
yapmasında en başarılı girişimidir. Eğer kent, insanın yarattığı dünyaysa, aynı zamanda bundan
böyle orada yaşayacağı alandır. Böylece dolaylı yoldan ve görevinin doğasına
dair hiçbir açık algısı olmadan kenti yaparak, insan kendini yeniden
yapmıştır. Ne tür bir kent istediğimiz sorusu; ne tür toplumsal bağlar,
doğa ile nasıl bir ilişki, nasıl yaşam biçimleri, nasıl teknolojiler ve güzel duyu
değerleri arzuladığımız sorusundan ayrılamaz. Ünlü coğrafyacı David Harvey’e göre
kent hakkı, kent kaynaklarına ulaşmadaki bireysel özgürlükten çok öte bir
şeydir; kenti değiştirerek kendimizi değiştirme hakkıdır. Ayrıca bireyselden
çok ortak bir haktır. Çünkü bu dönüşüm kaçınılmaz olarak kentleşme süreçlerini
yeniden şekillendirmek üzere ortaklaşa bir gücün kullanımına dayanır.
Kentlerimizi ve kendimizi yapma ve yeniden yapma hakkı, en değerli ama aynı
zamanda en ilgisiz kalınmış haklarımızdan biridir.
Tarlabaşı
Gelişmiş
ülkelerin son çeyrek yüzyılda geçirdiği neoliberal değişimler ve küreselleşmenin
de etkisiyle kent merkezleri, küresel ticaretin yeni odak noktaları haline
geldi. Şehirler dönüştürülürken fiziksel yapılanmanın doğal sonucu olarak
sosyal bir dönüştürülmeye de maruz kaldılar. Kent merkezine şehrin yüksek ve
orta sınıflarını, dışına ise alt sınıfını yerleştirmeyi amaçlayan soylulaştırma
ve yaratıcı yıkım çalışmalarıyla şehirler eski kimliklerini kaybederek küresel
kentlere dönüşmeye başladı. Kentlerdeki dönüşümün amacı, kentlerin kendi
işlevlerini korumasını ya da yeni işlevler kazanmasını ifade eder. Fakat her
iki durumda da gördüğümüz, kentin düşük gelirli üyelerinin yerini yüksek
gelirli üyelerine bırakmasıdır. Yani kentsel dönüşümün sınıfsal ayrışmalara yol
açtığıdır.
Tarlabaşı
Kentsel
dönüşüm çalışmaları küreselleşmenin beraberinde getirdiği birçok sosyal
dönüşümleri bir arada barındırır. Yeniden yapılanan üretim süreci, gelişen ve
gelişmeyen ülkeler arasında belirgin eşitsizlikler meydana getirdi.
Üretimin uluslararası arenadaki öneminden dolayı sanayisizleşme eğilimi
içerisine giren gelişmiş ülke metropollerinde sanayi istihdamı açısından
önemli kayıplar yaşandı. Bununla birlikte, parçalanıp uluslararası olan üretimin kontrol edilmesi gereği ve finansal sermayenin yapısındaki
değişmeler, hizmetler sektörüne doğru bir yönelmeye neden oldu. Kent
ekonomilerinin temelini bu kontrol, koordinasyon ve yönetim işlevlerinin
gerektirdiği üretici hizmetlerinin ve finans sektörünün oluşturmaya
başladığı oluşum yaşandı. Bu sektörlerin kent ekonomisi içindeki payları
önemli ölçüde arttı. Bu süreçte, kent merkezleri imalat sanayi yerine, finansal
sektör ve üretici hizmetlerinin yoğunlaştığı alanlar olarak önem kazandılar.
Bunun sonucunda ise Tokyo, Londra, New York, Berlin gibi ortak noktaları
dünyanın finansal merkezleri olmak olan küresel kentler doğdu. Bu küresel
kentler sadece ticaretin değil; eğitimin, sanatsal ve kültürel faaliyetlerin ve
modanın merkezi oldular. Hizmet sektöründe çalışan insan sayısının artması da
bu kentlerdeki orta sınıf ve üst sınıf icin yeni yaşam alanlarının
yaratılmasını birlikte getirdi. Bu süreç sonunda ise kentsel dönüşüm çalışmaları hızla yaygınlaşmaya başladı.
Murat Üçoğlu ile 'soylulaştırma' kavramı üzerine
Bahçeşehir
Üniversitesi'nde Globalleşme ve İstanbul dersini veren Üçoğlu, soylulaştırma
kavramının nasıl ortaya çıktığını anlattı. İstanbul'daki kentsel dönüşüm ve
soylulaştırma sürecini değerlendirdi.
Ayşegül
Engür, Erdem Oraylı
Murat Üçoğlu
Soylulaştırma
kavramını açıklar mısınız?
Soylulaştırma
açıklaması zor bir kavram. Soylulaştırmadan önce anlatılması gereken iki şey
var; 'yaratıcı yıkım' ve 'mülksüzleştirme'. 'Yaratıcı yıkım' kavramını Joseph
Schumpeter ortaya atmıştır. Schumpeter günümüzdeki neoliberal politikalardan
bahsetmez, kapitalizmle ilgili olarak bu kavramı kullanır. Soylulaştıma
dediğimiz kavram ise son yirmi yılda yerini iyice buldu. Esasen 1964'te Ruth
Glass, Londra'daki dönüşümü betimlemek için soylulaşma kavramını ilk defa
kullandı. 1990'larda bu kavram biçim değiştirdi. Neoliberalizmin kent
üzerindeki etkisini anlatmak için kullanılmaya başlandı. Özellikle Neil Smith ve
David Harvey gibi düşünürler, bu kavramı çalışmalarında kullandı. 'Yaratıcı yıkım' kavramı, günümüz neoliberal kapitalizmin nasıl işlediği ile alakalı. Kullanım
değeri yüksek olan bir yerin yok edilmesi ya da orada yaşayan insanların
yerlerinden edilmesi ve o yerin üst sınıfların yatırım yapacağı bölgeye
dönüştürülmesi olayı var. Bir tür yıkım ve bu yıkımdan sonra yaratılan bir
yüksek piyasa değeri var. Bunu da toplumun üst kısımına yararı var. 'Soylulaştırma' da böyle bir şey. Zaten 'soylu' kelimesinden geliyor.
Soylulaştırma, kent alanını soylu yapma, zengin kesimin kullanımına yönlendirme
projesidir. İngilizce'de buna 'gentrification' deniyor. O da 'gentry'
kelimesinden geliyor. Bölgeyi kibarlaştırma, soylulaştırmaya çıkıyor. Kentteki
düşük değerli, şehir merkezine yakın veya değeri yeni yeni yükselen, genellikle
alt sınıftan insanların yaşadığı yerlerde bunun gerçekleştiğini görüyoruz. Bir
tür rant spekülasyonu yaratılıyor. Oraya bir tür değer atfediliyor. Orada
yaşayan alt kesimden insanlar uzaklaştırılıyor. Kentsel dönüşüm adı altında,
neoliberal tüketim formuna alışmış insanlarca değiştiriliyor. Sonra da yine bu
tür insanların yatırım yapması için uygun hale getiriliyor. Bundan sonra da üst
sınıf ve üst-orta sınıftan insanların kullanımına açılıyor. Bu durumda da
evinden ettiğin insanları mülksüzleştirmiş oluyorsun. Kapitalizim önemli olaylarından
biri birikim yapmaktır. David Harvey bunu mülksüzleştirerek birikim yapmak
şeklinde açıklıyor. Bir tarafta belli insanlar mülksüzleştiriliyor. Diğer
tarafta bu mülksüzleştirmeden belirli insanlar birikim yapmış oluyor, gelir elde
ediyor ya da mülk sahibi oluyor. Bu bölgelerde eskiden yaşayan insanlar, henüz
dönüşüme uğramamış daha düşük profilli başka bölgelere gönderiliyor. Bu
insanların gittiği yerlerin emlak piyasasında değeri düşüyor. Gelecekte bu
değeri düşen bölgeler yine kentsel dönüşüm projelerinin rant sağlayacağı o alt
yapıyı oluşturmaya başlıyor.
Bu
sürekli dönüşüm halinin sonucu nereye gidiyor?
Kent
alanı, dönüşmeye yatkın bir alan. Fernand Braudel ısrarla en zor değişen
tarihin, bir çoğrafyanın tarihi olduğunu söyler. Ancak kent alanına baktığımızda,
son 30 yıldaki teknolojik gelişmeler kent alanını hızlıca dönüşür hale getirdi.
Birkaç şey olma ihtimali var. Birincisi, sınıfsal çatışma ve ayrışmalar
artacak. Bir tür 'Blade Runner' senaryosu yaşanabilir. Bu film 2019 yılında Los
Angeles kentine dair ümitsizliği bir distopya olarak anlatır. Bir tarafta aşırı
zengin ve kentin ve binaların üstlerinde yaşayan kesim, diğer tarafta kentin
aşağısında yaşayan fakir insanları görürüz. Aradaki uçurum gösterilir.
Dönüşümün de gideceği yer aslında bu uçurumdur. Kent alanındaki büyük sınıfsal
ayrılmadır. Günümüzde de bunun örneğini 'gated communities' denilen yüksek
duvarlı ve güvenlikli sitelerde yaşayan zengin insanlar topluluğunda görüyoruz.
Bunun yanında yoksul mahallelerde, ucuz işçi gücünden başka satabilecek hiçbir
şeyi olmayan insan topluluğunda görüyoruz. Bu insanlar düşük gelirli, çeşitli
azınlıklara mensup ya da toplumun marjinalleştirdiği kimseler oluyor
genellikle. İkinci olarak olması ön görülen şey ise gelecekteki hayalet
şehirlerdir. O kadar çok yatırım yapılıyor ve değer atfediliyor ki, gelecekte
ölü ve boş yatırımlar olabilir. Üçüncü olarak, Türkiye'deki duruma baktığımızda,
günümüzdeki iktidarın sürekli iktidar haline gelmesi durumu var. Bunun nedeni
orta sınıftaki insanların çok sayıda ev alması ve bu alım gücü için de yüklü
müktarda kredi borcuna girilmesi. Bu kredinin altına girdikleri için siyasi
iktidarın değişmesinden korkuyorlar. Bu da iktidar ve orta sınıf arasında
sessiz bir ittifak yaratıyor. Sonuç olarak günümüzdeki iktidarın konumunu daha
uzun süreler koruyabilme ihtimali ortaya çıkıyor. Tüm bu yapılanmaya karşı
durabilecek olan kentsel devrimler ya da isyanların 1960'lardaki gibi olacağını
sanmıyorum. Günümüz insanı pasif reaksiyon göstererek, sesini daha çok sosyal
medya üzerinden duyurmaya çalışıyor.
İnsanların
muhafazakarlaştığını görüyoruz. Bu muhafazakarlık da varolanı kabul ediyor ve
varolana razı oluyor. Teknolojik araçların ve sosyal medyanın pasifleştirici
bir etkisi var. İnsanlar sokaklarda ve meydanlarda göstermeleri gereken
tepkileri sanal ortamda gösteriyor. Bu sanal taşıma da zamanla iktidarın
kontrol alanı haline geliyor. Bir yerde pasifliği arttırıyor ve insanlar
farkında olmadan pasifleşiyor.
Kentsel dönüşüm ve soylulaştırma aynı şey değildir
deniyor. Kentsel dönüşüme ön ayak olanlar bunun olumlu bir süreç olduğunu
söylüyor. Kentsel dönüşümün dünyanın neresinde, ne şekilde yapıldığı ve ne
yönde başarılı olduğu hala tartışma konusudur. Zamanında Avrupa'da işçi
konutlarının yapıldığını biliyoruz. Kenti dönüştürmek o kadar da kötü değil.
İnsanlar yaşadıkça da kent dönüşecektir. Ancak bir bölgenin yaşayanları o
bölgede ne şekilde yaşamak istediklerine kendileri karar vermelidir. Kimi zaman
kentsel dönüşüm dediğimiz şey faydalı olabilir. Günümüzde de birtakım söylemlerle
destekleniyor.
5366
sayılı kanun:
http://www.mevzuat.adalet.gov.tr/html/24547.html
Galataport
İstanbul’un gözdeleri: Galata, Karaköy, Tophane ve Taksim
Sanayi
devrimi ile birlikte dünyadaki ekonomik yapı da değişti. Neoliberal ekonomik
yapının ortaya çıkmasıyla yeni düzenlemelere de ihtiyaç duyuldu. Türkiye’de de
1980’lerin başında kentsel dönüşümün izleri bu ekonomiye bağlı olarak ortaya
çıktı. Son yıllarda bu dönüşümü özellikle Tophane ve Karaköy bölgesinde
görmekteyiz. Kentsel dönüşüm projesiyle yatırımların arttığı Karaköy,
yeni otel ve ofislerin bölgesi olması yolunda ilerliyor. Birçok tarihi
hanların otele dönüşmeye başladığı semtte, büyük şirketlerin ofis
sayıları da her geçen gün artıyor. Bankalar Caddesi’nde bulunan eski hanların
yeni sahipleri ise belli olmaya başladı. Tarihi Sümerbank binasını,
iş adamı Yılmaz Ulusoy butik otel yapmak için 9 milyon dolara satın
aldı.Vakıflar Bölge Müdürlüğü’nün eski binasını ve Kozluca Han’ı devralan Hakem
Madencilik’in planı; buraya beş yıldızlı bir otel yapmak. Karaköy’ün
yanı sıra Tophane’de birçok otel projesi hayata geçirilecek. Tophane’deki
Bilgi Üniversitesi yurdunu 9,5 milyon dolara satın alan Mahmut Çelik, bu binayı
turizme yönelik değerlendireceğini açıkladı.
Son
yıllarda artan bu talepler, daha çok Bankalar Caddesi, Rıhtım Caddesi, Meclis-i
Mebusan Caddesi arasında kalan bölgelere yönelik oluyor. Birçok kafe, restoran,
müze ve galerilerin açıldığı bu bölgede eskiye oranla hareketlilik arttı.
Emlak piyasasını da etkileyen bu değişim Karaköy ve çevresindeki
fiyatları da arttırdı. Yatırımcılar için de yeni fırsatların
doğduğu Karaköy bölgesinde birçok satılık tarihi hanlar bulunuyor. Artan bu
gayrimenkul fiyatlarının diğer bir nedeni ise Galataport projesi. Bu projenin
gerçekleşmesi sonucunda çevrenin daha da değer kazanması bekleniyor. Galataport,
Karaköy rıhtımdan Mimar Sinan Üniversitesi’ne kadar olan 112 bin 147
metrekarelik alanı kapsıyor. Ticaret alanında, alışveriş merkezi,
kültür alanları, yeme-içme alanları, otel, hastane gibi birçok sosyal
yapı bulunacak. Mimarlar Odası başta olmak üzere birçok kuruluşun
karşı çıktığı bu projenin uygulama aşaması henüz başlamadı.
“Bu sistem de
çökecek”
Kentsel dönüşüm projelerinin artmasıyla her geçen gün yeni bir tartışma
ortaya çıkıyor. İstanbul’un bir dünya emlak projesi olarak görücüye çıkması
yeni yapılaşmalara da neden oldu. Mimarlar Odası Danışma Kurulu Üyesi Mücella Yapıcı kentsel dönüşüm bölgelerinde ve dönüşüm sürecinde ortaya çıkan sorunlar
hakkında görüşlerini paylaştı.
Sebla Üreten
Mücella Yapıcı
Kentsel
dönüşüm nasıl başladı?
Kentsel
dönüşüm, kendi başına bir proje değil; bir tür mekanizma, planlama sisteminin
bir parçası. Dünyada Sanayi Devrimi'nden sonra ortaya çıktı. Esnek üretim
şekliyle ortaya çıktı. Sanayi; mal üretimi, ucuz iş gücünün olduğu coğrafyalara
göçüp, teknolojik açıdan ileri ülkeler araştırma geliştirme faaliyetlerini
kendi ülkelerinde bırakıp ucuz işçiliğe taşınmasıyla başladı. Birtakım sanayi
bölgeleri doğal olarak boşalmaya başladı. Bunların kaynağı İngiltere'dir. Eski
sanayi bölgelerini tekrar canlandırmak, yeniden işlev vermek ve kent hayatına
kazandırmak için canladırma projeleri gerçekleştirildi. Dünya ekonomisi
neoliberaldi. Bizde 1980’lerde ve esas olarak 12 Eylül’den sonra Türkiye’nin
ekonomik modeli de neoliberal oldu. Bu ekonomide kentler artık daha çok
üretimin ve tüketimin örgütlendiği yerlere dönüştü. Dünya ekonomisi dönem dönem
bazı krizler yaşıyor. Krizleri çözmek için kentsel toprakları kullanmayı tercih
etti. Bizde de esas olarak 1980'lerden sonra başladı. Galataport, Park Otel,
Gökkafes, Perşembe Pazarı, Tarlabaşı Caddesi'nin açılması. 1980'den sonra
kanunlar çıktı. Ekonomik coğrafya değişti, anlayış değişti. Birtakım imar ve
çevre yasaları değişti. 1980'lerde ilk defa İstanbul’da ciddi bir dönüşümün
izlerini görmeye başladık. İlk kamu toprakları gelir getirici olarak o
dönemlerde satıldı. Şuanda Yeşilköy'de fuar alanı görülen yer 500.000
metrekarelik kamu arazisiydi. İmar planında fuar alanıydı. Birdenbire Dünya
Ticaret Merkezi’ne kat karşılığı verilmesi fikri ortaya çıktı. Bu proje de o dönemlerde
ortaya çıktı. Şimdi ise başka bir dönem. 1990’lardan sonra, emlak ve kent
toprakları üzerindeki politikalar güçlendi. Büyük mega dönüşüm projeleri ve
kentler arası bir yarış başladı. Bizim gibi ülkeler sermaye birikim
süreçlerinde, emlak ve inşaat sektörleri üzerinden ilerledi. 1999’larda Dünya
Bankası Türkiye’ye bir öneride bulundu; "Kürelsel ekonomide yer almak
istiyorsanız, mutlaka bir veya iki kentinizi küresel kentler hiyerarşisinde
yarıştırmalısınız." Bu küreselleşme denilen kavram hegemonya sağlamıştı.
Ya eklenirsin ya da dışarıda hayat yok. Bu trendlerin ya içinde olursun ya da
dışındasındır. Bu noktada İstanbul’un macerası başladı. 1999’larda ilk defa
kentsel dönüşüm kavramını ortaya çıkardı. "İstanbul dünya kenti olacak
ve vizyon projelerimiz var" denildi. En önemlisi mega dönüşüm
projesidir. 3. Köprü, Marmaray, kanal projeleri ve Galataport gibi. Projeler
ilan edildiği zaman deprem oldu. Deprem olunca iki sene kadar bu vizyon
unutuldu. İktidar değişti. Küreselleşme için istikrarlı bir hükümet
gerekiyordu. Türkiye AKP ile bu istikarara da kavuştu. Yol tıkanıyorsa, o engel
aşılabiliyor. Kıyı kanunu bir gecede değişiyor. İşte bu da istikrar oluyor. Bu
istikrar sağlanınca gelince, Kadir Topbaş vizyon projelerini açıkladı. Kalkınma
planlarımıza da işlendi. "İstanbul dünya kentsel hiyerarşisinde yer alacak
ve kendini her türlü pazarlama stratejisinde dünya emlak sermayasine armağan
edecek" dendi. Birtakım projeler hazırlandı ve 2005’te fuara gitti.
"İstanbul görücüye çıktı" dendi ve böyle manşetler atıldı. Bu planın
içerisinde bütün bu dönüşüm projeleri yer alıyordu. Dünya emlak piyasasına,
"Buyrun, gelin bizde yatırım yapın" dendi. 'Deprem odaklı dönüşüm'
denmeye başladı. Baktığınızda bir sürü projede deprem ya da herhangi başka bir
afetin etkili olmadığını görürsünüz. Planlama süreci en çok etkileyen ise emlak
sektörü oldu.
Mimarlar
Odası proje içinde nerede ve nasıl yer aldı?
Mimarlar
Odası, kamu kurulu niteliğinde bir kurum. Evrensel ve mesleki ilkelerimiz
nedeniyle alanların korunması bizim meslek alanımız içindedir. Anayasal bir
kurum olduğumuz için idari işlemler hakkında yargıya başvurma yetkimiz var. İlk
kez Tarlabaşı Bulvarı'nın açılışı sırasında yargı yolu kullandık. Çünkü
yapılanlar tarihi değeri yağmaladı. 1980’lerde turizm bölgeleri denilen
bölgelerde ciddi mücadele ettik. Park Otel, hala sürdürdüğümüz bir davadır.
Mimarlar Odası olarak kamu idarelerini uyarmak bir görevimiz. Mimarlık
mesleği toplumsal sorumluluk olmadan yapılamaz. Etik kurallarımız var. Bir
mimarlık eseri ortaya çıkarken ordaki çevre koşullarına göre ortaya çıkıyor.
İmar koşullarına göre düzenleniyor. Doğru mimarlık için doğru çevre
gerekiyor.
Tophane
ve Karaköy’de yapılan kentsel dönüşüm ne kadar doğru?
Salı
Pazarı’nın öyküsüne baktığımızda 1950’lerde geçici olarak yapılmış.
İstanbul Limanı için gerekli antropo inşaatları var. Oradan bir yolun
geçirilmesi meselesi var. Menderes döneminde de tartışılmış. O dönemde yapılan
yapılar geçici. Orada istenen şeyse oranın yat limanına dönüşmesi. Bu sırada
esas mesele liman gerisindeki alanının yapılaşmaya açılması. O alan İstanbul
Boğazı'nın girişi. Silüet değerleri ve tarihi mekanlar açısından çok önemli bir
yer. Oradaki antropolar zaten fazla. Karaköy'den Mimar Sinan Üniversitesi’ne
kadar denize ulaşamazsınız, inanılmaz kapatılmıştır. Ortaya çıkışında liman
kenti olarak, herkesin denizle birlikte yaşam alanı olması gerekiyor. Oraya
gelince yaşarsınız orada. Denizle liman insanlarının içiçe geçtiği alanlardır.
Uzun zamandır arkadaki alanının denizle iletişimi yok. Kıyı kanununa göre
burası kamu alanıdır. Bu noktada biz de karşı çıktık. Birincisi gezi gemileri
için olan liman yapımı teknik olarak burada doğru değil. Dünya’da bunun
için parmak iskeleler var. Böylece gemiler kıyıya dik yanaşabilirler. Bizim
burası dar, son derece önemli bir su yolu ve gemiler dik yanaşamaz. Paralel
yanaşmak zorunda kalınca da kıyı kapanıyor ve orada inanılmaz bir trafik
oluşuyor. İkincisi, bir gemi yanaşınca arkasına her türlü binayı
yapabiliyorsunuz. Getirilen projeler içinde otel, çarşı, ticaret ve kültür
merkezi, hastane gibi sosyal alanlar var. Arkaya her şey yapılabiliyor.
Dünya’nın hiçbir yerinde böyle bir yasa yok. Üçüncü olarak değişense
otoparklar. Geçici antrpolopar kalıcı hale getiriliyor. Yıkılıp yenisi
yapılabiliyor. Böylece bu bölge yapılaşmaya açılmış oluyor. Bu kıyılar, halkın
eşit olarak yararlanması gerken kıyılardır. Bugüne kadar varolan limanı
hatırlatan veya guletlerin yanaştığı ara limanlar olabilir. O gemiler bütün
görüntüyü kapıyor. Kapalı bir alan yaratılıyor. Bir tarihi kentin kıyılarında
ve dünyanın hiçbir yerinde böyle bir şey yapılmaz. Bu tarz limanların yeri
başkadır ve bizimkisi gibi kapalı liman değildir.
Mücella Yapıcı
Kentsel
dönüşüm içinde Bankalar Caddesi'ndeki hanlar yıkılarak otel yapılıyor. Bu
oradaki tarihin kaybolmasına neden olmuyor mu?
Sonuçta
turizm adına ciddi kongreler yapılıyor. Baktığınızda İstanbul’da yanlış bir
turizm anlayışı var. Avrupa ile kıyasladığımızda doluluk oranları oldukça düşük. Nitelikte bir sorun var. Her yere otel yapılıyor. Bunun bir çoğu otel
adı altında yapılan rezidanslar. Yılların ticaret bölgelerini bozuyorsunuz.
Oranın dokusu, oranın yaşamı ticaretle gelişmiş. O doku yok olmaya başlayınca
çok şey kaybediyor. Ekmeğini turizm ve inşaattan kazanan bir kent durumu var.
Bu da çok gerçekçi değil. İstanbul hala ekonomisini imalat sektörü üstünden
götürüyor. Aydınlatmacılar var mesela burada. Bu dönüşüm dalgaları sadece
insanları evlerinden etmiyor, iş yerleri de bu durumdan oldukça etkileniyor. Bu
da bana sürdürülebilir gelmiyor. Butik oteller burada ev gibi çalışıyor.
Yabancılara uzun süre kiralama şeklinde çalışıyor. Karaköy’de bunun piyasası
var. Bütün bu alanda asıl dinamiğini yok etmeye başlarsanız, bu proje
sürdürülebilir olmaz. Yok edilen değerler İstanbul’da önemli bir şey. Asıl
olarak yok etmek yerine, onarmak gerekir. Asla orjinalliğini bozmamak lazım.
Emsallerine her yerde kaşılaşılacağı yapılar yapılırsa, asıl dokusunu ve
özelliğini kaybeder. Tarlabaşı çok önemli levanten mimari örneğidir ve ilk
planlı yerleşim alanıdır. Yıllarca bakılmadı, onarımlara izin verilmedi, fon
aktarılmadı. Şimdi yapılanın ise geçmişi yok. Bütün bunlar bizim geleceğimizi
yok etmek. Orada bir şeyler çözülmeye çalışılıyor ama bu geçici. Her şeyi yok
eden bir sürece girdi. Esas olarak anlaşılan şu ki; bu projeler müthiş bir yer
değiştirme projeleri. Bütün bu projeler gibi inşaat ve finans sektörü de
etkileniyor. Herkes borçlu. Kentsel projeleri, ne kentin sağlığına, ne afet
yasasına ne de insanların mutluluğuna uygun olduğunu düşünmüyorum.
İnsanların barınma haklarını yerine getimeye yarayan süreç, çok uzak diye
düşünüyorum.
Taksim
Yayalaştırma Projesi için ne düşünüyorsunuz? Bu mimarı yapılanmada yer alan
binaların sayısı çok fazla. Oraya yapılması planlanan Topçu Kışlası doğru bir
proje mi?
Taksim
başından beri ilginç bir proje. Taksim Meydanı’nı kuran öğeler var. Atatürk
Kültür Merkezi, su makseni, anıt ve park. Oraya yaklaşım yolları (Cumhuriyet
Caddesi ve Gümüşsuyu Caddesi) var. Esasında Taksim Parkı, Dolmabahçe’ye kadar
iner ve Şişli’ye kadar devam eder. Şimdiki Ceylan Otel bütünlüğü yok eden ilk
şey, ikincisi ise Gökkafes. 1980’lerden bu yana Taksim’de cami sorunu da var.
Meydanlar kültürümüzde ve Osmanlı’da olmayan bir şey. Taksim Meydanı,
cumhuriyetin bir modernleşme projesidir. Aynı zamanda ideolojiktir. Kent planlanan
gibi kalmaz. Sonuçta Taksim Meydanı ve Gezi Parkı kendilerini kabul
ettirmiştir. Hep bir tartışma vardır ve her iktidar buraya kendi işaretini
koymak ister. Mimarlık bazen iktidarın oyun alanıdır. Mesleğimizin zor yanı da
bu aslında. Resmi mimarlık bazen iktidara hizmet eder. Taksim Meydanı bir
egemelik alanıdır ve halkın demokratik taleplerini dillendirdiği bir yerdir. Taksim
Gezi Parkı, cumhuriyetin önemli bir park düzenleme projesidir. O bölgenin tek
yeşil alanıdır. Gitsen de gitmesen de bölgenin nefes alınan tek alanı. O
bölgede yeşil alan sıfıra yakın. Milletin arka bahçesi planda yeşil alan olarak
gözüküyor. İhya projesi düşünülüyor ama bu yanlış. Eski eseri canlandırmak için
evrensel kurallar var. O kurallara da bu proje uymuyor. Sonuç olarak baktığınızda
ideolojik bir iddia projesi haline geliyor. Cumhuriyet çağdaş işaretler
bırakmıştır. Opera Binası, Gezi Parkı gibi keşke şimdi de çağdaş işaretler
bırakılabilse. Dünya’da emlak esenli çağ yaşadığımız için her türlü doğal ve
kültürel kentsel değerler satışa çıkmış durumda. Bu sadece bize özgü değil.
Bizim kent hakkı konusunda çok donanımlı halkımız yok. Bu haklar konusunda
demokratik gelenekleri olan bir ülke olmadığımız için bizde bu süreç rahat
gelişiyor. Geri kalmışlık ve istikrarın etkisi var. Bu neoliberal çağda başka
ülkelerde de bu yaşanıyor. Ama rahat olmuyor. Kentsel ranttan herkesin pay
aldığı bir süreç var ancak bir müddet sonra bu sistem de çökecek.
Beyoğlu'nu 'soylulaştırma'
Tarlabaşı
kadar duyulmasa da Beyoğlu'nun diğer birçok bölgesinin de kentsel dönüşüm
kapsamında şeklini, tarihi ve dokusunu değişmeye başladı. Yıldız Teknik
Üniversitesi, Şehir Planlama Bölümü Başkan Yardımcı Tolga İslam, kentsel
dönüşüm projelerinin anlattı.
Sebla
Üreten
Tolga İslam
Tophane
ve Karaköy kentsel dönüşümü hakkında ne düşünüyorsunuz?
Tophane,
hem yukarıdan hem aşağıdan dönüşüm baskısı altında. Bu baskı, yukarıdan
İstiklal Caddesi’nin 1990’larda yayalaşmasıyla birlikte başladı. Orada başlayan
soylulaştırma, etrafındaki mahallelerin soylulaşmasına neden oldu. Soylulaştırma sürecinin
yukarıdan aşağıya doğru, Cihangir’den Çukurcuma’ya oradan da Galata’ya doğru
inmesiyle beraber hızla arttı. 2000’li yıllarla birlikte, bireylerin kendi
insiyatifiyle merkezi alanlarda yaşama isteği ortaya çıktı. Bu da soylulaştırma
sürecinin gelişmesine neden oldu. Soylulaştırma, düşük gelirli insanların yaşadığı
bakımsız semtlere, daha üst statülü insanların yerleşmeye başlaması sürecidir.
Bu süreç Cihangir’i ve Galata’yı dönüştürdü. 2000 yılından itibaren sürecin
kapsama alanı da genişledi. Tophane’ye değinerek orada bir baskı uygulamaya
başladı. Bu dönemin ayırt edici başka bir özelliği de devletin desteğiyle
gerçekleşen projelerin giderek öneminin artmasıydı. Örneğin, Fransız Sokağı
projesi. O projeyle sokak ölçeği içinde bir alan oluştu. Belediye de gizli
destekler verdi. Zaten tek bir girişimcinin politik destek almadan tek başına
dönüştürme projesini gerçekleştirmesi mümkün değil. 2005 sonrasındaki yeni
yasalar gibi yenileme yasası ortaya çıktı. Bu yasa ile birlikte tarihi
alanlarda yenilemeyi mümkün kılan politika araçları ortaya çıktı. Belediye ve
büyük şirketlerin ortaklığıyla birçok bölge, dönüşüm alanı ilan edildi.
Tarlabaşı'nı çok duyduk ama Tophane’de de dönüşüm projeleri vardı. Beyoğlu ve
Fatih Belediyesi bunun önünü açtı. Yukarıdaki baskı Tophane bölgesini de
etkiledi. Giderek emlak piyayası üzerindeki baskı arttı. Diğer bir nokta ise
Cihangir bölgesinde ve Çukurcuma’da alan seçen sektörler var. Örneğin,
galeriler bu bölgelerde çok fazla. Kiraların ucuz olması ve merkezi olması
Tophane bölgesine yönelmeye neden oldu. Bu da o bölgenin duyulmasını sağladı.
Kültürel seviyesi belli bir seviyede olan kesimlerin oraya nüfus etmesine neden
oldu. Aşağıdan yukarıya da bir baskı var. Tophane çevresinde yeni çekim
merkezlerinin oluşmasına neden oldu. Mesela İstanbul Modern Müzesi’nin
kurulması çekim gücünü arttırdı. Daha önemlisi Galataport projesi. Projenin
gerçekleşmesi yönündeki beklentiler, bu bölge çevresindeki baskıyı arttırdı.
Dolayısıyla bölge birçok yönden kuşatılmış oldu. Bu süreçte dönüşmeye başladı.
Asıl dönüşüm liman projesi gerçekleşirse yaşanacak. Şimdilerde Karaköy’de
hırdavatçı dükkanı ile lüks bir lokantayı yanyana görebiliyoruz. Dönüşümün
yönünün bize nasıl olduğunu gösteriyor. Kozmopolit bir yapı ve çeşitlilik
bulunuyor. Aslında bir enerji de veriyor. Oranın da tek bir kesime, yani üst
sınıfa hitap eden bir muhite dönüşüceğinin belirtilerini görmekteyiz. Tophane
bölgesinde iki sene önce patlayan bir olay oldu. Oradaki galerilere gelen kitle
ile mahalleli arasında kamusal alanın yani sokağın kullanımı hakkında
kutuplaşmalar oldu. Bu durum da sürecin sancılı geçtiğini gösteriyor. Oradaki
insanlar bu dönüşümün hem kazananı hem kaybedeni olacak. Düşük gelirli kesimler
ve kiracılar için bu süreç, yerinden edilme ve yaşamakta oldukları mekanı terketmeleri
anlamına geliyor. Bunun da onlar için yıkıcı bir etkisi var.
Galataport
Galataport
projesi doğru bir proje mi?
Projenin
ana fikri, kentli için önemli olan bu alanı dönüştürmek. Mevcut tasarımlarda
turistik bir fonksiyon var. Bu İstanbul için bir kayıp. İstanbullular için
yaşam kalitesinin düşmesi anlamına geliyor. Böyle bir alandan mahrum
kalmalarına neden oluyor. Benim için en kritik nokta da bu. Bu tarz alanları
yeniden işlevlendirirken, temel kaygının kamusal fayda sağlaması gerekmektedir.
İstanbul’un dünya kenti olma çabası var. Ama dünya kenti klasmanında yarışmak
istediği kentlere baktığımız zaman İstanbul, kişi başına düşen yeşil alan ve kültür
tesis alanı açısından çok fakir bir şehir. Böyle bir kent iken, bunu
zenginleştirmek mümkünken, bunu kısıtlamak sadece belli kesime hitap eder.
Çoğunluğu dışlayan mekanların oluşmasını da olumlu bulmuyorum.
Karaköy’deki
hanlar, otellere dönüştürülüyor. Kentsel dönüşüm kapsamında tarihi bölgeleri
bozmak ne kadar doğru?
Bir
dönüşüm süreci var ve bu süreçle emlak sürekli değer kazanıyor. En iyi teklifi
veren kişiler o mekanı sahipleniyorlar. Bölgelerin kontrolü bu kadar serbest
bırakıldığı zaman bir süre sonra çekici kılan özelliği kayboluyor. Bir yandan
yatırım oluyor, bir yandan da tek bir fonksiyon üzerinden, yani turistik açıdan
disneylandleşme (heryerin birbirine benzemesi) süreci ortaya çıkıyor. Kültür
turistlerinin tercihlerine baktığımız zaman, bu çok tercih edilen birşey değil.
Birbirine benzeyen dokuları ziyaret etmektense farklı deneyimler yaşamak
istiyorlar. Bu bölgenin tek tipleşmesi o bölge için uzun vadede olumlu bir
gelişme değil. Geçmiş örneklere baktığımız zaman eğlence ve turizm sektörü ağır
basarsa başka sektörler dışlanıyordu. Bu da çeşitliliği ortadan kaldırıyor.
Burada yerel otoritenin bir planlama yapması gerekiyor. Projenin temel ilkesi,
farklı kesimlerin bir şekilde ortak kullanabileceği mekanlar yaratmak olmalı.
Apartmandaki demokrasinin dönüşümü
Kırk yıllık komşularınız, ‘seni istemiyoruz yeni apartmanda,
başka yere git’ diyebilir. Apartmanınızı bireysel kentsel dönüşüm kapsamında
yenilemek istiyorsanız iki kere düşünmeniz gerekiyor.
Emir Bozgan
Murat Eltutan
Eskiden sadece televizyonda izlediğimiz, mağdurlarına bir kaç
koli göndererek yardım ettiğimiz deprem, 1999 yılından beri İstanbul’da
yaşayanların adeta kabusu oldu. Profesörlerin, "Depremle yaşamaya
alışmalıyız", "Deprem değil, binalar öldürür" sözleri
akıllarımıza kazındı. Zaman zaman unutmaya başlasak da, Türkiye’den
veya yurt dışından bir bilim adamının, "Olası İstanbul depremine az
kaldı" demesiyle korkularımız yeniden artıyor. Aslında korkmamız iyi
bir şey çünkü kadercilik yapmayıp önlem almamız gerekiyor. İşte bu noktada,
İstanbul’u büyük bir şantiyeye çeviren kentsel dönüşüm projeleri önem
kazanıyor. Adil Kentsel Dönüşüm, İmar ve Kamulaştırma Derneği Başkanı
Avukat Murat Eltutan, kentsel dönüşümde ne gibi sorunlarla
karşılaşılabileceğini anlattı. Murat Eltutan, devlet eliyle gerçekleştirilen
kentsel dönüşümün evlerinden çıkarılan insanlar için fazlaca mağduriyet
yaşanmadığını iddia ediyor.
Kentsel dönüşüm projesinin ana hatları nedir?
Depremden sonra güvenli olmayan yapıların daha güvenli ve
çağdaş hale getirilmesi amacıyla yapılmış, kanunların desteğini almış
proje diyebilirim.
Türkiye’de kentsel dönüşüm projeleri ne zamandan beri yapılıyor?
Bununla ilgili kanunların kesinleşmesiyle projeler
yoğunlaştı. Öncesinde belediyeler ve TOKİ çalışmalar yaptı. Fakat
onlar mevcut araziler ya da kişilerle beraber çalışmalar yapıyorlardı. Eski
kanuna göre, kişilerle bu yapılandırma çalışmaları üzerine
anlaşmaları zordu. Yani kentsel dönüşümün tam anlamıyla başlaması, mevcut
kanunun çıkmasıyla oldu.
Peki nasıl yapılıyor? Kanunlara uygun mu yoksa amacından farklı
bir yöne doğru gittiği oluyor mu?
Bize en çok sorulan sorulardan biri; “Benim binam kentsel
dönüşüm projesi kapsamında mı?” 16 Mayıs 2012 tarihindeki kanunun çıkmasıyla
birlikte Türkiye’nin her yerindeki her yapı, kentsel dönüşüm kapsamına
girmiştir. Fakat vatandaş bu konuda en önemli şeyi bilmiyor ya da karıştırıyor.
Rezerv alan dediğimiz bir kavram var. Bu, bizzat devletin bir bölgeyi
belirlemesiyle, üzerindeki yapıların yeni olup olmadığına, arsa sahiplerinin
rızası olup olmadığına bakmaksızın o bölgedeki yapıların devlet gücüyle
kamulaştırılıp, proje dahiline alınması demek. Bir de bireysel olarak yapılan
kentsel dönüşüm projeleri var. Burada da bina sahiplerinden herhangi biri
binanın depreme dayanıklı olmadığına dair rapor alıyor, mevcut kanunlar
yardımıyla bina yıkılıyor ve proje dahilinde yeni bir bina yapılıyor. Devletin
yapmış olduğu projelerde çok fazla mağduriyet yaşanmıyor ancak bireysel olarak
yapılan çalışmalarda fazlasıyla mağduriyet var. Buna da devletin bir an önce
müdahale etmesi gerekiyor.
"Seni apartmanda istemiyoruz!"
Mağdur olanların itiraz edebilecekleri yetkili bir merci var mı?
Hayır, itiraz edebilecekleri bir yer yok ama dediğim gibi
devletin Tarlabaşı, Sulukule gibi yerlerde yaptığı kentsel dönüşüm projelerinde
mağdur oranı çok az. Mağdur olanlar da seslerini kamuoyuna rahatça
duyurabiliyor çünkü örgütlenmeleri kolay. Asıl mağduriyet bireysel olarak
nitelendirilen kentsel dönüşüm çalışmaları. İşte biz onlara yardımcı oluyoruz.
Mesela bir apartman düşünelim. Apartman sakinleri, rapor alıp evi yıktırıyor ve
apartman müteahhite veriliyor. Sonrasında apartman sakinlerinden genelde bir ya
da iki kişi diğerlerinden daha az pay alabiliyor. Benim bahsettiğim mağduriyet
bu.
Mağduriyetleri daha iyi anlamamız için verebileceğiniz yaşanmış
örnekler var mı?
Tabii çok sayıda olay var karşılaştığımız. Üçte iki çoğunluk
sağlanmış, kentsel proje kapsamında çalışma başlatılmış ve herkesin payı yüzde
5, bir vatandaşın payı ise yüzde 25. Herkes 110 metrekare daire alıyor, bu
kişiye de 110 metrekare daire veriyorlar. Adam kendi payının diğerlerinden beş
kat fazla olduğunu, diğerlerinin 110 metrekare pay alırken kendisinin 550
metrekare alması gerektiğini söylüyor. Diğerleri de şöyle diyor, “Biz üçte iki
çoğunluğuz, bizim dediğimiz olur!” Maalesef mevcut kanunlara göre bu birey
kendi hakkı için mahkemeye gidemiyor. Bu adamın Tarlabaşı, Sulukule’deki
insanlar gibi derdini anlatabilme gücü yok. Bir başka örnek daha vereyim.
Apartmanda herkes yüzde 80 pay alıyor, bir kadına yüzde 40 pay veriyorlar.
Kadın, diğer apartman sakinleriyle eşit olmasına rağmen neden daha az pay
aldığını anlayamıyor doğal olarak. Yine aynı cevabı alıyor, “Biz
çoğunluğuz!” Yine ilginç bir örnek; bize danışan vatandaşlardan
birini komşuları hiç sevmiyor ve projede istenmediği söyleniyor. Hatta bu
vatandaşın projeye dahil olmaması için kabul etmeyeceği teklifler yapılıyor. Bunlardan
biri Kartal’da, biri Gaziosmanpaşa’da; kısacası farklı farklı yerlerdeler. Tarlabaşı, Sulukule gibi yerlerde yaşayan kişiler gibi birleşip seslerini
duyuramıyorlar. Kesinlikle Tarlabaşı mağdurlarını küçümsemiyoruz, onlar da
haklılar ama bu bireysel olarak mağdur olan kişilerin yardıma daha çok
ihtiyaçları var.
“Öncelik, çevre ve tarihi doku değil”
Siz vatandaşlara yardım etme sürecinde neler yapıyorsunuz?
Biz onlara hukuki haklarını gösteriyoruz. Bu süreçte onlara
yardımcı oluyoruz.
Ya evlerinden çıkarılan insanlar?
Onların tapusu yok. Sorun da burada zaten. Mülkiyet sahibi
değiller. Kanunen geçerli bir tapun varsa, devlet zaten payını veriyor. Sokağa
atma, paylarını vermeme gibi bir şey söz konusu değil.
Sosyo-ekonomik ya da etnik köken gibi nedenlerden dolayı mağdur
olan kişilerle karşılaştınız mı?
Böyle bir şey yaşamadım. Bizi çok mağdur insan arıyor fakat
etnik, sosyal bir problem söz konusu değil. Zaten nasıl olacak ki! Türkiye;
zenginiyle, fakiriyle, farklı kökenleriyle karışık bir ülke. Sulukule,
Tarlabaşı dönüşümlerinde konuşulan bir şeydi ama ben bu yorumlara çekilmesini
pek doğru bulmuyorum çünkü oralar da şehrin merkezinde. Üstelik oralarda
yaşayanlar kimseyi etnik kökeni dolayısıyla yadırgamıyor, birlik içerisinde
yaşıyorlar.
"Mevcut kanun cinayetlere neden olabilir!"
Sulukule dönüşümünde konuşulan konulardan biri de, tarihi
dokunun bozulduğuna yönelikti. Siz ne düşünüyorsunuz?
Kentsel dönüşüm hakkındaki kanun, kanunlar üstü bir kanun olduğu
için tarihi doku, çevre gibi konuları öncelik sırasına almak mümkün değil.
Mevcut kanunla yürümesi, toplumda büyük bir sıkıntı yaşatacak.
Kavgalara hatta cinayetlere bile neden olabilir. Çünkü bir toplumsal barışı
sağlayan unsur, vatandaşın mahkemeye müracaat etme imkanının olmasıdır. Kendi
hakkını kendi yollarıyla aramak yerine, bunu devletin yardımıyla çözerse
kendini güvende ve özgür hissedebilir. Ama mevcut kanunda bu tür hak arama
yolları olmadığı için vatandaş arasında sorun çıkaracaktır. Muhtemelen ilk
yerel seçimde bu konu değişecektir.
Tarlabaşı’nda dönüşüm
İstanbul
1980’li yıllarda başlayan neoliberal politikalar ile birlikte küreselleşme
yarışı içine girdi. Bu politikalar sonucu İstanbul’da, 1980 sonrası dönemde hem
gelişmiş hem de gelişmekte olan ülke metropollerindekilere benzer değişimler yaşandı.
Serbest piyasa ekonomisine geçişi ve dışarıya açılmayı hedefleyen politikalar
sonucu, İstanbul’un ekonomik tabanı yavaş ama istikrarlı bir şekilde değişti. Bu
taban, imalat faaliyetlerinden finans ve hizmetler sektörüne kaydı. İstanbul’
da hizmet sektorünün gelişmesi ve dünya pazarında kendine yer bulma isteği,
kent merkezdeki yeni düzenlemeleri birlikte getirdi. Özellikle tarihi dokunun
olduğu ve şehrin ticaret merkezine yakın semtlerin değeri arttı. Bunun
sonucunda ise Ayazma, Sulukule, Balat, Kartal, Zeytinburnu, Tarlabaşı gibi
semtlerde hükümet TOKİ ve çeşitli özel şirketler ile birlikte bu semtleri
dönüştürme politikasına gitti. İstanbul için ‘Yeni-Osmanlıcı’ bir görünümü benimseyen
yöneticiler, bu doğrultuda Başakşehir ve Kayaşehir gibi ilçeler kurdular.
Tarlabaşı
Beyoğlu
Belediyesi son yedi yıldır Tarlabaşı, Kasımpaşa ve Sütlüce’yi kapsayan bir
kentsel dönüşüm projesi uyguluyor. Tarlabaşı Yenileme Projesi ile 9 yapı adasında,
20.000 metrekarelik alandaki, 188’i tecilli 269 binanın, sokakların ve tüm altyapının
yenilenmesi amaçlanıyor. Bu projeyle mülk sahiplerine sahip oldukları yerlerin
metrekare cinsinden fiyatları belirlenip, ona göre ödeme yapılıp, bulundukları
yerden gitmeleri ya da projeye ortak olup sahip oldukları değerin üstünü
ödemeleri isteniyor. Kiracıların ise hiçbir söz hakkı yok. Tarlabaşı, bu yeni
dönüşüm çalışmalarının son duraklarından. Yıllarlardır dışarıya kapalı olan,
içerisiyle ilgili birçok şehir efsanesinin döndüğü İstanbul’un ötekileştirdiği
bu semt; hayat kadınları, travestileri, suçluları, yabancıları,
gayrimüslümleriyle marjinal bir şekilde anılıyor. Adeta İstiklal Caddesi’nin
ışıklarının arkasında görünmez kalan Tarlabaşı İstanbul’un yeni neoliberal
kimliğiyle birdenbire saklandığı yerden çıkartılmaya ve soylulaştırılmaya çalışılıyor. İlk kez 2000’lilerin ortasında ortaya atılan Tarlabaşı’nın
dönüştürülmesi projesiyle buradaki yoksul evlerin yıkılıp yerine iş
merkezlerinin, rezidansların ve lüks sitelerin kurulması planlanıyor.
Tarlabaşı
Tarlabaşı’nın
dönüştürülmesi projesi gerçekleştikten sonra bölge, ‘daha yaşanılası ve daha
güvenli, ekonomiye katkısı daha büyük’ bir muhit olacak. Fakat burada asıl
sorgulanması gereken Tarlabaşı ismi iyileştirilirken burada yaşayan insanların
durumunun ne olacağı. Tarlabaşı halkının çoğunluğunu yoksul göçmen aileler,
küçük esnaf, işsizler, fuhuş ve uyuşturucu ticareti gibi yasadışı işler yapmaya
itilmiş kimseler oluşturuyor. Dönüşümden sonra yapılan yeni mekanlarda yaşayamayacak
olan bu halk, yerlerini burjuva sınıfına bırakacak. Bunun sonucunda şehrin
dışına itilecekler ve Tarlabaşı yoksulları ile kent merkezinde yaşayan burjuva
sınıfı arasındaki uçurum kat kat artacak. Dışlanan Tarlabaşı sakinlerinin barınma
hakkı, kentsel dönüşüm projesiyle ellerinden alınacak ve bu insanların varlığı
şehrin merkezinden silinecek. Soylulaştırılan Tarlabaşı, asıl sahiplerinin
kaderinden habersiz bir şekilde gelişecek ve İstanbul bir değerini daha
kaybedecek. Peki İstanbul yaşadığı sözde sterilizasyon sürecinin bitiminden
sonra kendine özgü dokusunu koruyabilecek mi? Taşı toprağı altın olan,
mucizelerin yaşandığı masallar şehri İstanbul olarak kalabilcek mi?
Simitçisinin, ayakkabı boyacılarınn, balıkçılarının, bakkal amcalarının,
mahalle delikanlılarının; Süleyman Efendi’sinin, Rum Eleni’sinin, Kahveci Ahmet
Efendi’nin olmadığı İstanbul hangi romana, şiire, filme konu olacak? Sonuç
olarak tarihsel dokusunun, kültürel yapısının korunmadığı İstanbul’un küresel
ekonomideki değeri artacak ama İstanbul ruhunu kaybedecek.
"Milleti aptal yerine koyuyorlar!"
Tarlabaşı'ndaki
kentsel dönüşüm projesinin mağdurlarına 2008'den beri destek olan Tarlabaşı
Mülk Sahibi ve Kiracıları Kalkındırma ve Sosyal Yardımlaşma Derneği Başkanı
Ahmet Gün, bugüne kadarki dönüşüm sürecini anlattı. Tarlabaşı'nda yaşayan
insanların mağduriyetinden, iktidarın ve belirli kimselerin bu proje üzerindeki
çıkarlarından bahsetti.
Ayşegül
Engür, Erdem Oraylı
Ahmet Gün
Tarlabaşı
Mülk Sahibi ve Kiracıları Kalkındırma ve Sosyal Yardımlaşma Derneği ne zaman ve
hangi amaçla kuruldu?
Derneğimizin
kurulma nedeni, Tarlabaşı'ndaki kentsel dönüşüm projesi kapsamında mağdur kalan
insanların mağduriyetini önlemek. Dernek 17 Şubat 2008'de kuruldu. Kentsel
dönüşüm projesi kapsamında birçok kişinin mağduriyeti ortaya çıktı. Bu durum da
derneğin kurulmasına neden oldu.
Dernekte
ne gibi faaliyetlerde bulunuyorsunuz?
Şuanda
aktif bir faaliyetimiz yok. Kurulduğumuz yıllarda faaliyet gösteriyorduk.
Uzlaşmak için görüşmeler yaptık ancak uzlaşamadık. O süreç içerisinde bazıları
mülkünü sattı. 200 kadar hane mülkünü satmak istemedi. Belediye de bu
anlaşmazlığı göstererek bu alanları kamulaştırdı. Biz de kamulaştırmalara karşı
ihmal davası açtık. Dava şuanda danıştayda, mağduriyeti azaltacak bir sonuç
bekliyoruz.
Kentsel
dönüşümün orada yaşayan insanların haklarını ihlal ettiğini düşünüyor musunuz?
Kentsel
dönüşüm yasası, kentsel dönüşüm kavramından farklı bir şey. Kentsel dönüşüm,
gecekondu bölgesinin, depreme dayanıksız olan bölgelerin, çarpık kentleşmenin
olduğu alanların iyileştirilmesi durumunu da ele alır. Tarlabaşı'ndaki durum
öyle değil. 5366 sayılı kanuna göre, sit alanı olarak belirlenmiş bölgelerde
kentsel dönüşüm çalışmaları yapabilirsiniz. Bunu ortaya iktidar çıkardı.
2005'ten sonra olan gelişmeler bu duruma örnektir. Sulukule, Balat bunlara
örnektir. 5366 sayılı kanunla ilk olarak acele kamulaştırma başlatılmak istendi
ancak sonra bu iptal edildi. Daha sonra Bakanlar Kurulu aracılığıyla yine bir
acele kamulaştırma kararı çıkarıldı. 2008'de başlayan durum budur. Belediyenin
ihaleye açtığı yer aslında birisinin tapulu malı. Özel mülkiyet ihaleye
çıkıyor. Bu yasayı çıkaranların yandaşları bu ihaleleri kazanıyor ve bu
insanların mülkünü cüzi miktarlara satın alıyor. Yaşayanlar evlerini satmaya
zorlanıyor. Bir mülk, sahibinin kendi isteğiyle bir başkasına satılabilir. Bu
tam anlamıyla bir kamulaştırma da değil. Kamuya değil, belirli bir kesime burdan
çıkar sağlanıyor. Uygulananlar buradaki rantı aslında açıkça gösteriyor.
Kentsel dönüşüm halkın yararına olmalıdır. İstanbul'un kirliliği, altyapı
eksikliği, binaların kalitesizliği, yeşil alan eksikliği, depreme
dayanıksızlığı ortadadır. Ancak devletin bu noktada insanları evlerinden
etmeden bir iyileştirme sürecine sokması gerekir. Bunu ben bütün konuşmalarımda
söyledim. 5366 sayılı kanunda, tarihi binaların iyileştirilmesinden, vatandaşın
isterse kendi binasını yapmasından, kat karşılığı anlaşmalardan bahsediyor.
Ancak belediye bunun ruhsatını vermiyor. bunun müracaatları var ancak belediye
bunlara cevap vermiyor. Ada bazında, 40-50 tane binanın bir arada bulunduğu bir
ada şeklinde yapacağız inşaatları diyorlar. Vatandaşının arsasına beş yıldızlı
otel yapmaya kalkıyorlar. Kat karşılığı yapılan anlaşmalarda yer sahibine
verilen oran en düşük yüzde 50'dir. Burada onu da yapmıyorlar. Televizyonlara
çıkıp buraya vatandaşın iyiliği için otel, yol, alışveriş merkezi yaptıklarını
anlatıyorlar. Bunları kimin için yaptıkları belli. Ama o kimseler, mağdur
vatandaşlar değil. Buralar iktidar yandaşlarına peşkeş çekiliyor. Milleti aptal
yerine koyuyorlar! TOKİ Başkanı, Şehircilik Bakanlığı'nın başına getiriliyor.
Biz senin bir eden daireni alıcaz yerine beş eden daire yapıcaz ama sen aradaki
bu dört farkı ödemek zorundasın gibi bir durum ortaya çıkıyor. Vatandaşın biri
oradan bir daireyi yıllar önce emekli ikramiyesiyle almışsa, şimdi bu farkı
emekli maaşıyla nasıl ödesin?
Eğer
iktidar bunu yaşayanların lehine bir biçimde yapsa, bu insanlar daha iyi
mahallelerde yaşamak neden istemesin? Birtakım hesaplar yüzünden devlet vatandaşa
şeffaf ve dürüst olmazsa, vatandaşın rızasını almazsa, vatandaşı karşısında
bulur. Buradaki mağdur insanlar çocuklarını daha iyi bir çevrede yetiştirmek
istemez mi? Depreme dayanıklı binalarda oturmak istemez mi? Devlet bunları
vatandaşa sağlayacak ki vatandaş kentsel dönüşüme yüzde yüz 'evet' desin.
İrtifayı yükseltip, müteahhitin payını ordan çıkartsan, vatandaş mülkünü
korumuş olsan, aslında sorun olmayacak. Şimdiki şekliyle kentsel dönüşüm
insanların özel hayatını kamulaştırıyor, evlerini yıkıyor.
Beş
yıldan beri çok özverili bir çalışma yürütüyoruz. Tarlabaşı'ndaki kentsel
dönüşüm göndeme geldiğinde, durumu öngörebilen insanlardan biri oldum ve bu
dernekte de biz bunun mücadelesini veriyoruz. Ancak Sulukule'yi yuttular.
Ellerinde kamulaştıma belgeleriyle vatandaşları kapı dışarı ettiler. Evini
veriyorsan ver, vermiyorsan kamulaştırırım korkusuyla insanlar sindirildi.
Kendi zengin zümrelerini yaratıyorlar.
Şehir
merkezindeki arsalar üzerinden hesaplar yapılıyor. Vatandaşın çoğunluğu bu
olaylara vakıf değil. Sulukule'de, Tarlabaşı'nda yaşananlara duyarsız kalan çok
insan var. İnsanlar başlarına neler geleceğini bilmiyorlar. Buralar daha
başlangıç ancak durum büyük bir toplumsal problem. Toplumun haksızlığa karşı
koyması lazım ki yeni projelerin önü kesilsin. Tarlabaşı'nda bizim yaptığımız
çalışmalar da mücadeleye örnek olsun.
Keşke
bu kentsel dönüşüm projeleri iyi niyetle yapılsa da beraberce yapılsa. Birçok
yaşlı insanı korkutarak ellerinden mülklerini aldılar. Okur yazar olmayan,
konuyla ilgili bilgili olmayan kimseler mülklerini sattılar.
Ahmet Gün
UNESCO'ya
müracaat ettiniz mi? Tarihi binalar nasıl korunuyor?
Evet,
buralarda tarihi yapılar olduğundan avukatlarımız UNESCO'ya müracaat etti. Bu
tarihi yapılar dünya mirasıdır. Ancak burası UNESCO'nun tarihi koruma alanına
girmiyor. Bize endişelemizi paylaştıklarını ama bu konuda herhangi bir yaptırım
gücüne sahip olmadıklarını söylediler. UNESCO'nun Balat'ta tamiratını
yaptırdığı binaları bile Ahmet Çalık'a verilen projenin içine aldılar. Tamir
edilen bu binalar da yıkılıp tekrar yapılacak.
Yasaları
değiştiriyorlar. Proje kapsamında yapılması planlanan adalar tarihi binaları da
içine alıyor. Buraları tek bir numarada parselliyor. Anıtlar Kurulu'ndaki
kayıtlar siliniyor. Tarihi binaların kayıtları siniliyor. Yasayı tam anlamıyla
uygulamayıp, kendinlerine göre yorumluyorlar. Tarihi binalar kayıtlardan
kolayca silinirken, nasıl bir korumadan bahsedebiliriz? Kemal Kılıçdaroğlu da
bu konuda çok pasif kalıyor. Bu bölgeleri ziyaret etmiyorlar ya da herhangi bir
çalışma yapılmıyor. 3 bin insan evlerinden oldu Tarlabaşı'nda. Cumhuriyet Halk
Partisi korkuyor. Bu konu meclisin gündeminde değil.
Tolga İslam: "Eksik bir çalışma"
Yıldız
Teknik Üniversitesi Şehir ve Bölge Planlamacılığı Bölüm Başkanı Tolga
İslam Tarlabaşı'ndaki dönüşümü ve bu dönüşümün kimleri mağdur edeceğini
anlattı.
Dimitri
Dafnopatidis
Tarlabaşı'ndaki ve genel olarak İstanbul genelindeki kentsel dönüşüm ile ilgili neler
söyleyebilrisiniz? Dönüşüm nasıl başladı ?
Dönüşüm
2005'ten itibaren, 5366 sayılı kanunun çıkması ile İstanbul'da sit
alanlarının yenilenmesi gündeme geldi. Tarlabaşı'ndaki dönüşüm de uzun zamandır
devam eden sürecin ilk örneklerinden bir tanesi.
Peki
bir akademisyen olarak dönüşümün niteliği için neler söyleyebilrisiniz? Bu
dönüşüm sizce sağlıklı bir biçimde gerçekleşiyor mu?
Dönüşüm
sosyal kaygılar dikkate alınmadan, bölgenin sadece ekonomik ve fiziksel
çıkarları gözetilerek yapıldı. Bu yüzden eksik bir çalışma.
Ekonomik
ve fiziksel çıkarların neler olduğunu açıklar mısınız?
Bu
dönüşüm sosyal kaygılar ve halkın yaşam standartları iyi düşünülmeden
oldu. Gerek ev sahipleri, gerekse esnaf durumdan hoşnut değil. Bunun asıl
sebebi, belediyenin onlara sunduğu teklifin adil olmadığı düşüncesiydi.
Belediye bu dönüşümü yaparken oradaki nüfusun ihtiyaçlarını dikkate
almayarak, üst ve orta sınıflar için yeni yaşam alanları oluşturmak
istedi. Bunun dışında olan sınıfları, oranın pek çok farklı etnik sosyal
sınıflardan gelen ve Tarlabaşı'nı bir sığınma yeri olarak gören insanları dışarıda
bıraktı. Bunun üzerine bu insanlar birleşerek haklarını
savunacakları dernekler ve sivil toplum kuruluşları kurdular. Yani
Tarlabaşı'ndaki kamuoyunun tepkisi bu yönde oldu diyebilirim.
Tolga İslam'ın dersinden bir görüntü
Peki
bu dönüşümün Beyoğlu ve çevresine neyi kazandırıp neyi kaybettirecek ?
Sorunlar
lokal olarak çözülecek gibi gözüküyor. Beyoğlu ve çevresi daha güveni bir yer
olacak. Ancak bu İstanbul genelinde sorunların çözüleceği anlamına gelmiyor.
Unutulmamalı ki, Tarlabaşı'nda oturan nüfusun çoğunluğu Beyoğlu'ndaki eğlence
ve hizmet sektörlerinde çalışıyor. Bu insanların Tarlabaşı'ndan gitmesi,
işlerini de kaybetmeleri anlamına geliyor. Eğer böyle bir durum olur ise bu
olay büyük sosyal çatışmalara neden olabilir. Ama şimdilik bir şey söylemek pek
doğru olmaz.
Peki
son olarak bu dönüşüm oradaki tarihi dokuya zarar verir mi ?
Bir
restorasyon söz konusu ama bu ne kadar doğru ve yeterli yaplıyor bilmiyorum.
Orada 19. yüzyıldan kalma paha biçilmez tarihi binalar var. Eğer bu doku
kaybolursa sadece İstanbul değil, dünya da bu güzel mirastan mahrum kalır.
Umarım böyle bir şey gerçekleşmez.
Tolga
İslam'ın öğrencilerinin yaptığı çalışmalar
Yaptığım
bu keyifli sohbetten sonra Tolga İslam'ın dersine girme şansım oldu. Derste
Şehir ve Bölge Planlama Bölümü öğrencileri, İstanbul'daki kentsel dönüşüm
ile ilgili videolar hazırlıyorlar. Videoların her biri İstanbul'un
farklı bölgelerindeki değişimle ilgili farkındalık uyandıracak projeler.
Öğrenciler
tarafından hazırlanan Tarlabaşı videosu:
